Solidarna odpowiedzialność w VAT

Najważniejsze w artykule:

Usługi z Załącznika nr 16: Solidarna odpowiedzialność obejmuje 12 branż niematerialnych (m.in. IT, marketing, HR, doradztwo, księgowość).
Zasada ryzyka: Odpowiadasz za cudzy VAT, jeśli cena usługi była rażąco niska lub okoliczności wskazywały na oszustwo podatkowe.
Pełna ochrona (Split Payment): Płatność w mechanizmie podzielonej płatności (MPP) w 100% zwalnia z solidarnej odpowiedzialności.
Progi kwotowe: Brak ryzyka przy fakturach do 15 000 zł brutto, o ile łączne zakupy od danej firmy nie przekroczą 50 000 zł netto w miesiącu.
Czerwone flagi KAS: Brak dowodów wykonania prac (deliverables), biura wirtualne bez pracowników i nagłe zmiany kont bankowych.
Odzyskanie długu (art. 376 KC): Zapłata podatku za kontrahenta daje prawo do regresu, lecz egzekucja od spółek-widm w praktyce bywa bezskuteczna.

Solidarna odpowiedzialność w VAT to rozwiązanie podatkowe, zgodnie z którym kupujący może zostać obciążony obowiązkiem uregulowania zaległego podatku VAT za swojego kontrahenta, jeżeli sprzedający nie wpłacił go do urzędu skarbowego w określonym terminie. W takiej sytuacji organ podatkowy ma prawo żądać całości lub części niezapłaconego podatku bezpośrednio od nabywcy.

Prezydent podpisał nowelizację ustawy o podatku od towarów i usług, która zacznie obowiązywać od 1 stycznia 2027 roku (z drobnymi wyjątkami), która rozszerza katalog przedmiotowy dotyczący solidarnej odpowiedzialności w VAT o wybrane usługi niematerialne.

Ma to skłonić nabywców do większej ostrożności wobec kontrahentów, których rozliczenia mogą prowadzić do uszczuplenia podatku. Nowe przepisy mają być stosowane do tych usług, dla których obowiązek podatkowy powstanie od dnia wejścia nowelizacji w życie.

Na czym polega solidarna odpowiedzialność w VAT?

Odpowiedzialność solidarna oznacza, że określonym długiem podatkowym można obciążyć więcej niż jeden podmiot. W tym przypadku chodzi o zaległości w VAT usługodawcy lub dostawcy. Jeśli zostają spełnione warunki ustawowe, nabywca może odpowiadać razem ze sprzedawcą za tę część zaległości, która proporcjonalnie przypada na transakcję wykonaną na jego rzecz.

Nie oznacza to jednak, że każde opóźnienie kontrahenta w zapłacie VAT obciąży jego kontrahenta.

Odpowiedzialność nabywcy jest uzależniona od konkretnych przesłanek, przede wszystkim od tego, czy w momencie dokonania dostawy wiedział lub miał uzasadnione podstawy do tego, aby przypuszczać, że cała kwota podatku nie zostanie wpłacona na rachunek urzędu skarbowego. Reguły te określa art. 105a ustawy o VAT.

Nowa solidarna odpowiedzialność w VAT

W znowelizowanej treści art. 105a, obok towarów z załącznika nr 15, dotyczy również usług wymienionych w nowym załączniku nr 16. Do tej pory zatem odpowiedzialność solidarna dotyczyła podatnika, o którym mowa w art. 15 ustawy o VAT, na rzecz którego wykonano daną usługę.

Nie jest to zatem ogólna odpowiedzialność każdej osoby kupującej.

Dotychczas solidarna odpowiedzialność VAT dotyczyła towarów z załącznika nr 15. Od 1 stycznia dojdą do tego usługi z załącznika nr 16. Obejmuje on dwanaście grup usług identyfikowanych kodami PKWiU:

usługi związane z oprogramowaniem – PKWiU 62.01;
doradztwo w zakresie oprogramowania komputerowego – PKWiU 62.02.2;
usługi zarządzania stronami internetowymi (hosting) – PKWiU 63.11.12;
usługi rachunkowo-księgowe – PKWiU 69.20.2;
pozostałe doradztwo związane z prowadzeniem działalności gospodarczej oraz usługi zarządzania – PKWiU 70.22;
doradztwo w zakresie projektów architektoniczno-budowlanych – PKWiU 71.11.24;
badania naukowe i prace rozwojowe – PKWiU 72;
usługi reklamowe – PKWiU 73.1;
badanie rynku i opinii publicznej – PKWiU 73.2;
pozostałe usługi profesjonalne, naukowe i techniczne, gdzie indziej niesklasyfikowane – PKWiU 74.90;
usługi związane z zatrudnieniem – PKWiU 78;
administracyjna obsługa biura oraz pozostałe usługi wspomagające prowadzenie działalności gospodarczej – PKWiU 82.

Powyższy katalog znajduje się w załączniku nr 2 do ustawy nowelizującej, który dodaje do ustawy o VAT załącznik nr 16.

O tym, czy konkretna usługa mieści się w katalogu, decyduje jej prawidłowa klasyfikacja.

Sama nazwa handlowa wskazana w pozycji na fakturze nie przesądza o kodzie PKWiU ani o zastosowaniu przepisu.

Kiedy nabywca może odpowiadać solidarnie ze sprzedawcą?

Wiemy już jakie usługi od 1 stycznia 2027 roku wejdą do „grupy ryzyka”. Warto teraz wyjaśnić, w jakich sytuacjach nabywca będzie mógł zostać pociągnięty do solidarnej odpowiedzialność w VAT.

Po pierwsze, nabyta usługa musi należeć do katalogu wskazanego w załączniku nr 16. Po drugie, znaczenie ma stan świadomości nabywcy w chwili wykonania usługi. Nabywca odpowiada za zaległość usługodawcy przypadającą proporcjonalnie na tę usługę, jeżeli w momencie jej wykonania wiedział lub miał uzasadnione podstawy, by przypuszczać, że całość albo część VAT nie zostanie wpłacona do urzędu skarbowego.

Zgodnie ze znowelizowanym ust. 2 art. 105a ustawy o VAT, podatnik miał uzasadnione podstawy do tego, aby przypuszczać, że kwota podatku przypadająca na dokonane na jego rzecz dostawę towarów lub świadczenie usług nie zostanie wpłacona na rachunek urzędu skarbowego, jeżeli:

okoliczności towarzyszące tej dostawie towarów lub temu świadczeniu usług, lub
warunki, na jakich ta dostawa towarów lub to świadczenie usług zostały dokonane

– odbiegały od okoliczności lub warunków zwykle występujących w obrocie tymi towarami lub przy świadczeniu tych usług, w szczególności, jeżeli cena za dostarczone podatnikowi towary lub wykonane usługi była bez uzasadnienia ekonomicznego niższa od ich wartości rynkowej.

Jako szczególny przykład ustawodawca podaje cenę niższą od wartości rynkowej, jeśli nie ma dla niej uzasadnienia ekonomicznego. To kryterium nie oznacza, że niska cena sama w sobie przesądza o odpowiedzialności. Przepis wymaga, by odchylenie od typowych warunków dawało podstawy do przypuszczenia, że podatek nie zostanie zapłacony.

Wartość doradztwa, reklamy, prac rozwojowych czy usług księgowych zależy od zakresu, doświadczenia wykonawcy, sposobu rozliczenia i indywidualnych ustaleń stron. Cena wyższa od typowej nie musi świadczyć o prawidłowości transakcji, podobnie jak cena niższa nie zawsze oznacza ryzyko niezapłacenia VAT. Ocena powinna więc uwzględniać wszystkie okoliczności konkretnej transakcji, a nie opierać się wyłącznie na cenie.

Wyjątki od reguły

Nowelizacja przewiduje wyłączenie od ogólnej zasady odpowiedzialności. Wynika to ze zmienionego art. 105a ust. 3 pkt 7 ustawy o VAT. Zgodnie z przepisem solidarnej odpowiedzialności w VAT nie stosuje się do nabycia usług, jeżeli nabycie jest udokumentowane fakturą, w której kwota należności ogółem jest poniżej kwoty 15 000 zł lub jej równowartości wyrażonej w walucie obcej. Wyłączenie nie zadziała jednak, jeśli łączna wartość netto usług nabytych w danym miesiącu od tego samego usługodawcy przekroczy 50 000 zł.

Warto wejść w treść przepisu nieco głębiej, gdyż ustawa wskazuje, że próg faktury dotyczy kwoty należności ogółem, a limit miesięczny – łącznej wartości usług bez podatku, nabywanych od jednego usługodawcy. Gdy miesięczny limit zostanie przekroczony, wyjątek dla pojedynczych faktur poniżej 15 000 zł nie ma zastosowania. Nie należy zatem utożsamiać tych progów ani analizować faktury w oderwaniu od miesięcznych zakupów od tego samego podmiotu.

Pozostałe wyjątki dotyczą sytuacji:

gdy powstanie zaległości nie wiązało się z uczestnictwem usługodawcy w nierzetelnym rozliczaniu podatku w celu osiągnięcia korzyści majątkowej (art. 105a ust. 3 pkt 2) oraz nabycia usług, za które podatnik zapłacił z zastosowaniem mechanizmu podzielonej płatności (art. 105a ust. 3 pkt 6).

Dodatkowo nabywca może wykazać, że nietypowe okoliczności lub warunki transakcji nie miały wpływu na niezapłacenie podatku. Tę możliwość przewiduje art. 105a ust. 4 ustawy o VAT (przepis ten już istnieje, nie jest wprowadzony nowelizacją). Oznacza to, że samo stwierdzenie przez organ nietypowych warunków nie zamyka jeszcze analizy. Znaczenie ma również związek tych warunków z brakiem zapłaty VAT.

Roszczenie regresowe wobec kontrahenta

Kluczowe pytanie każdego poszkodowanego przedsiębiorcy brzmi: „Zapłaciłem VAT za kontrahenta – jak mogę odzyskać te pieniądze?”.

Mechanizm regresu cywilnego: Zgodnie z prawem, zapłata cudzego długu podatkowego uprawnia Cię do żądania od usługodawcy zwrotu wpłaconej kwoty. Podstawą prawną powództwa jest w tej sytuacji roszczenie regresowe z art. 376 Kodeksu cywilnego. W teorii masz pełne prawo odzyskać 100% środków.
Praktyczna bariera egzekucyjna: W praktyce odzyskanie pieniędzy na drodze cywilnej bywa niemal niemożliwe. Bezwzględne realia rynkowe pokazują, że nierzetelni usługodawcy to najczęściej spółki celowe. Charakteryzują się one:
- Całkowitym brakiem majątku do egzekucji komorniczej.
- Obecnością tzw. „słupów” w zarządzie.
- Szybkim przechodzeniem w stan likwidacji lub upadłości tuż po dokonaniu oszustwa.

Ze względu na nieefektywność procesów cywilnych i „puste” konta oszustów, powołanie się na art. 376 KC rzadko kończy się odzyskaniem kapitału. To dobitnie pokazuje, że przy zakupie usług z załącznika nr 16 jedyną skuteczną ochroną jest prewencja i rygorystyczna weryfikacja kontrahenta przed dokonaniem płatności.

Checklista: Czerwone flagi fiskusa

Wystąpienie poniższych okoliczności organy KAS traktują jako podstawę do nałożenia solidarnej odpowiedzialności w VAT:

Pusty adres: Rejestracja w biurze wirtualnym przy jednoczesnym braku biura operacyjnego, sprzętu i specjalistów realizujących zlecenie.
Nietypowe płatności: Nagła zmiana numeru konta przed samym przelewem, omijanie rachunku z Białej Listy lub rozbijanie kwot na drobne przelewy.
Firma „widmo”: Spółka zarejestrowana tuż przed transakcją, minimalny kapitał (5 000 zł), brak strony WWW, portfolio, referencji oraz profili wykonawców.
Cena rażąco poniżej rynku: Stawka drastycznie niższa od realiów branżowych (o 30–50%) bez racjonalnego uzasadnienia ekonomicznego.
Brak dowodów wykonania: Ogólna nazwa usługi na fakturze („doradztwo”, „wsparcie IT”) bez protokołów odbioru, raportów, analiz, logów czy korespondencji roboczej.

Najczęściej zadawane pytania:

1. Czy Split Payment (MPP) daje 100% ochrony?

Tak. Zgodnie z art. 105a ust. 3 pkt 6 ustawy o VAT opłacenie faktury z zastosowaniem mechanizmu podzielonej płatności bezwzględnie zwalnia nabywcę z solidarnej odpowiedzialności, nawet jeśli sprzedawca zniknie z podatkiem.

2. Co z subskrypcjami i płatnościami kartą (np. hosting, SaaS, reklamy)?

Płatność kartą lub bramką online uniemożliwia Split Payment. Wtedy chronią Cię limity: brak ryzyka do 15 000 zł brutto za fakturę, pod warunkiem że łączne zakupy od tego dostawcy nie przekroczą 50 000 zł netto w danym miesiącu. Powyżej tej kwoty płać tradycyjnym przelewem MPP.

3. Czy zakup od firmy zwolnionej z VAT (nievatowca) rodzi ryzyko?

Nie. Na fakturze od podatnika zwolnionego nie ma wykazanej kwoty podatku, więc po stronie wystawcy nie powstaje zaległość w VAT podlegająca przeniesieniu na nabywcę.

4. Czy brak kodu PKWiU na fakturze chroni przed fiskusem?

Nie. Urząd skarbowy ocenia stan faktyczny, a nie opis na dokumencie. Jeśli usługa rzeczywiście mieści się w załączniku nr 16, przepisy o solidarnej odpowiedzialności zadziałają niezależnie od braku lub błędnego kodu na fakturze.

Autor artykułu: Radosław Pilarski