Od 1 listopada 2019 r. krajowe odwrotne obciążenie dla towarów z dawnego załącznika nr 11 i usług budowlanych z załącznika nr 14 do ustawy o VAT zostało zniesione i zastąpione obowiązkowym mechanizmem podzielonej płatności. Sam mechanizm odwrotnego obciążenia nie zniknął jednak z przepisów – nabywca nadal rozlicza VAT w wielu transakcjach, zwłaszcza z udziałem kontrahentów zagranicznych. Sprawdź, kiedy stosuje się go dziś i jak wystawić oraz rozliczyć taką fakturę.
Czym jest odwrotne obciążenie?
Odwrotne obciążenie polega na tym, że to nabywca towaru lub usługi nalicza i rozlicza podatek VAT, a nie sprzedawca. Sprzedawca wystawia fakturę bez kwoty podatku, z adnotacją „odwrotne obciążenie”, a nabywca wykazuje VAT należny w swojej ewidencji i – jeżeli ma do tego prawo – jednocześnie odlicza go jako VAT naliczony.
Obowiązek podatkowy powstaje na zasadach ogólnych, czyli co do zasady z chwilą dokonania dostawy towaru lub wykonania usługi, a jeżeli przed tą chwilą otrzymano całość lub część zapłaty – z chwilą jej otrzymania.
Co zmieniło się 1 listopada 2019 r.?
Do końca października 2019 r. krajowe odwrotne obciążenie stosowano m.in. przy sprzedaży stali, złomu, odpadów, metali szlachetnych, niektórych urządzeń elektronicznych (towary z załącznika nr 11) oraz przy usługach budowlanych świadczonych przez podwykonawców (załącznik nr 14). Od 1 listopada 2019 r.:
- sprzedawca takich towarów i usług stosuje właściwą stawkę VAT i sam rozlicza podatek,
- większość tych towarów i usług trafiła do załącznika nr 15 do ustawy o VAT – przy fakturach powyżej 15 000 zł brutto nabywca musi zapłacić w mechanizmie podzielonej płatności, a sprzedawca umieszcza na fakturze adnotację „mechanizm podzielonej płatności”,
- przestała obowiązywać informacja podsumowująca w obrocie krajowym VAT-27 dla tych transakcji.
Dla transakcji z przełomu października i listopada 2019 r. obowiązywały przepisy przejściowe – mechanizm odwrotnego obciążenia stosowano jeszcze wtedy, gdy dostawa nastąpiła przed 1 listopada 2019 r., a faktura została wystawiona później, albo gdy faktura została wystawiona przed tą datą, a dostawa nastąpiła po niej. Dziś mają one znaczenie głównie przy korektach rozliczeń z tamtego okresu.
Więcej o zasadach obowiązkowej podzielonej płatności przeczytasz w artykułach Split payment (MPP) – zasady w praktyce oraz Split payment przy usługach budowlanych.
Kiedy odwrotne obciążenie nadal obowiązuje?
Mechanizm, w którym VAT rozlicza nabywca, stosuje się obecnie przede wszystkim w transakcjach z udziałem podmiotów zagranicznych:
- import usług – polska firma kupuje usługę od zagranicznego usługodawcy (np. subskrypcję programu, reklamę w Google czy Meta) i sama nalicza VAT. Zasady opisujemy w artykule Nabycie usług z zagranicy – obowiązek VAT,
- zakup towarów od podmiotu zagranicznego, który nie ma w Polsce siedziby ani stałego miejsca prowadzenia działalności, gdy dostawa jest opodatkowana w Polsce, a nabywcą jest polski podatnik VAT czynny (art. 17 ust. 1 pkt 5 ustawy o VAT),
- wewnątrzwspólnotowe nabycie towarów – formalnie to odrębna instytucja, ale również w tym przypadku VAT rozlicza nabywca. Przykładem jest wewnątrzwspólnotowe nabycie nowych środków transportu,
- sprzedaż usług kontrahentom z UE – tu polska firma jest sprzedawcą i wystawia fakturę z adnotacją „odwrotne obciążenie”, a VAT rozlicza nabywca w swoim kraju. Piszemy o tym w artykule Świadczenie usług na rzecz kontrahenta z Unii Europejskiej.
W obrocie krajowym odwrotne obciążenie stosuje się dziś tylko wyjątkowo. Do 31 grudnia 2026 r. obowiązuje czasowe odwrotne obciążenie dla niektórych dostaw gazu, energii elektrycznej oraz pokrewnych świadectw i uprawnień, dokonywanych między podatnikami VAT czynnymi (art. 145e ustawy o VAT). Dotyczy ono przede wszystkim firm z branży energetycznej i handlu energią.
Od 1 stycznia 2027 r. zmienia się też treść załącznika nr 15, a nowy załącznik nr 16 obejmie usługi, przy których nabywca może odpowiadać solidarnie za VAT sprzedawcy. Jeżeli sprzedajesz towary lub usługi wymienione w tych załącznikach, sprawdź klasyfikację swojej oferty przed końcem 2026 r.
Jak wystawić fakturę z adnotacją „odwrotne obciążenie”?
Faktura dokumentująca transakcję, w której podatek rozlicza nabywca, powinna zawierać adnotację „odwrotne obciążenie”. Nie wykazuje się na niej stawki ani kwoty podatku – sprzedawca podaje wartość sprzedaży bez VAT.
Od 2026 r. polscy podatnicy wystawiają faktury w Krajowym Systemie e-Faktur. Adnotację o odwrotnym obciążeniu zaznacza się w polu struktury FA(3) przeznaczonym na ten rodzaj informacji. Faktury od zagranicznych dostawców, którzy nie mają w Polsce siedziby ani stałego miejsca prowadzenia działalności, nadal przychodzą poza KSeF. W JPK_V7 oznacza się je jako faktury wystawione poza KSeF (oznaczenie BFK).
Jak rozliczyć odwrotne obciążenie w JPK_V7?
- Nabywca wykazuje podstawę opodatkowania i podatek należny w ewidencji sprzedaży, a jeżeli zakup służy jego sprzedaży opodatkowanej – ten sam podatek po stronie podatku naliczonego. Dla czynnego podatnika VAT transakcja jest więc co do zasady neutralna.
- Sprzedawca wykazuje w ewidencji wartość sprzedaży, dla której podatnikiem jest nabywca, bez kwoty podatku.
Jeżeli nabywca nie ma pełnego prawa do odliczenia (np. kupuje usługę do działalności zwolnionej z VAT), podatek rozliczony w ramach odwrotnego obciążenia staje się dla niego kosztem.
Sprawdź kontrahenta i klasyfikację towaru
O tym, kto rozlicza VAT, decyduje zarówno rodzaj towaru lub usługi, jak i status kontrahenta. Przed wystawieniem faktury warto:
- sprawdzić status VAT kontrahenta i numer jego rachunku na białej liście podatników VAT, a przy kontrahentach z UE – numer VAT w systemie VIES,
- ustalić prawidłową klasyfikację towaru lub usługi (PKWiU, a przy towarach także CN). W razie wątpliwości można wystąpić o wiążącą informację stawkową (WIS) do Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej.
Błędna klasyfikacja może mieć poważne skutki. Jeżeli sprzedawca zastosuje odwrotne obciążenie lub pominie adnotację o podzielonej płatności tam, gdzie nie powinien, powstanie zaległość podatkowa wraz z odsetkami albo ryzyko sankcji. Błąd poprawia się fakturą korygującą – zasady opisujemy w artykule Faktury korygujące w PIT i VAT.
